Giới trẻ chuyển hướng học nghề: Khi năng lực thực tế dần thay thế hào quang bằng cấp

Theo Báo cáo của Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp trên Báo Tuổi Trẻ, năm 2025 cả nước ghi nhận khoảng 2,2 triệu người tham gia đào tạo nghề, trong đó gần 430.000 người theo học trình độ cao đẳng và trung cấp. Kế hoạch năm 2026 tiếp tục nâng mục tiêu đào tạo trình độ này lên 450.000 học viên, tập trung mạnh vào các khối ngành công nghệ cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa.

Những con số trên đặt cạnh một thực tế đáng suy ngẫm: số liệu từ Bản tin thị trường lao động của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trên VietNamNet từng ghi nhận có thời điểm hơn 225.000 người có trình độ đại học hoặc sau đại học rơi vào cảnh thất nghiệp, chiếm khoảng một phần năm tổng số người không có việc làm trên cả nước. Khi tấm bằng cử nhân không còn là bảo chứng tự động cho một tương lai ổn định, góc nhìn của xã hội đối với trường nghề đã bắt đầu đổi khác.

Khi tấm bằng đại học bão hòa

Nhiều năm trước, câu hỏi phổ biến của phụ huynh thường xoay quanh việc con mình đỗ trường nào, ngành học nghe có vẻ sang trọng hay không. Hiện nay, nhiều gia đình đã chuyển sang những mối quan tâm thực tế hơn: học xong làm công việc cụ thể gì, mức lương khởi điểm ra sao và cơ hội phát triển nghề nghiệp thế nào.

Thực tế thị trường lao động cho thấy số lượng cử nhân tăng nhanh qua từng năm, nhưng số vị trí việc làm văn phòng tương xứng lại không tăng kịp. Không ít câu chuyện buồn đã diễn ra khi gia đình vay mượn chi phí lớn cho con theo đuổi bốn năm giảng đường, nhưng sau nhiều tháng rải hồ sơ xin việc không có kết quả, người con đành chọn làm tài xế công nghệ hoặc lao động tự do để trang trải cuộc sống hàng ngày. Cảm giác hụt hẫng đó thúc đẩy các gia đình nhìn nhận thẳng thắn: một nghề nghiệp vững vàng trong tay vẫn an tâm hơn một danh xưng bằng cấp nhưng thiếu kỹ năng làm việc thực tế.

Đào tạo bám sát doanh nghiệp và bài toán thời gian

Khác với mô hình đào tạo lý thuyết hàn lâm, nhiều trường cao đẳng nghề những năm gần đây đã dịch chuyển mạnh mẽ theo hướng lấy nhu cầu doanh nghiệp làm trọng tâm. Theo ghi nhận về Định hướng giáo dục nghề nghiệp trên Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM (VOH), các cơ sở đào tạo đang ưu tiên nguồn lực để đưa các ngành kỹ thuật mũi nhọn gắn liền với chuyển đổi số và công nghệ cao vào giảng dạy. Chương trình học rút ngắn chỉ còn khoảng 2,5 đến 3 năm, trong đó thời lượng thực hành tại xưởng và thực tập tại nhà máy chiếm phần lớn.

Sinh viên trường nghề ra trường sớm hơn bạn bè cùng lứa từ 1 đến 2 năm, đồng nghĩa với việc sớm có thu nhập và tích lũy kinh nghiệm làm việc thực tế. Tại các thành phố lớn, nhiều trường công khai tỷ lệ học viên có việc làm đúng chuyên môn sau tốt nghiệp đạt trên 90% ở các khối ngành kỹ thuật ô tô, cơ điện tử hay điều dưỡng. Một số cơ sở thậm chí ký kết hợp đồng cam kết giới thiệu việc làm với điều khoản hoàn học phí nếu không thực hiện đúng thỏa thuận.

Bên cạnh đó, việc cơ quan quản lý nhà nước chuyển giao giáo dục nghề nghiệp về Bộ Giáo dục và Đào tạo từ năm 2026 cũng giúp việc liên thông giữa cao đẳng lên đại học thuận tiện hơn. Song song đó, chính sách miễn học phí toàn phần cho các ngành nghề trọng điểm quốc gia tại nhiều địa phương đã tháo gỡ gánh nặng chi phí cho hàng vạn gia đình có hoàn cảnh khó khăn.

Nghịch lý thiếu thợ lành nghề

Trong khi nhiều vị trí thực tập sinh văn phòng nhận về hàng trăm hồ sơ cạnh tranh gay gắt, các doanh nghiệp sản xuất và kỹ thuật lại rơi vào tình trạng thiếu hụt nhân sự chuyên môn nghiêm trọng.

Một thợ hàn có chứng chỉ tay nghề bậc cao, thợ cơ khí chính xác hay kỹ thuật viên điện lạnh dày dặn kinh nghiệm trong mùa cao điểm thường có mức thu nhập cao hơn mặt bằng chung của nhân viên văn phòng mới đi làm. Nhiều xưởng cơ khí, doanh nghiệp xây dựng và logistics sẵn sàng trả mức lương khởi điểm hấp dẫn cùng phụ cấp làm thêm giờ nhưng vẫn treo bảng tuyển dụng quanh năm không đủ người.

Vùng an toàn trước làn sóng trí tuệ nhân tạo

Theo Nghiên cứu về tác động của AI tạo sinh từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), khoảng 20,8% việc làm tại Việt Nam có mức độ tiếp xúc nhất định với trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Đáng chú ý, nhóm có nguy cơ bị tác động mạnh nhất lại nằm ở các vị trí văn phòng cấp cơ sở như xử lý dữ liệu, hành chính hay soạn thảo văn bản – những công việc mang tính lặp lại mà công nghệ có thể giải quyết trong vài giây.

Ngược lại, các công việc đòi hỏi sự khéo léo của bàn tay, khả năng phản ứng trực tiếp tại hiện trường như bảo trì thiết bị, lắp đặt hệ thống điện, thi công kỹ thuật hay chăm sóc sức khỏe bệnh nhân rất khó bị máy móc thay thế hoàn toàn. Ở những lĩnh vực này, công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ người thợ chẩn đoán lỗi nhanh hơn, chứ không làm mất đi vị trí làm việc của họ.

Con đường đại học chắc chắn vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi đối với các ngành nghiên cứu chuyên sâu, y khoa hay quản trị học thuật. Dẫu vậy, sự chuyển dịch của giới trẻ sang học nghề cho thấy xã hội đang dần cởi bỏ những định kiến cũ kỹ. Một lựa chọn nghề nghiệp đúng đắn không đo bằng độ dài của thời gian ngồi trên giảng đường, mà nằm ở tay nghề thực chất và sự thích ứng linh hoạt trước những thay đổi không ngừng của nền kinh tế.